Autor: radca prawny Jarosław Bogdański – kancelaria radcy prawnego, Szczecin
Art. 199 Kodeksu karnego – na czym polega przestępstwo seksualnego wykorzystania?
Przestępstwo określone w art. 199 Kodeksu karnego chroni wolność seksualną człowieka przed wykorzystaniem szczególnej sytuacji życiowej lub relacji zależności. W przeciwieństwie do zgwałcenia z art. 197 k.k., sprawca nie stosuje przemocy, groźby ani podstępu. Odpowiedzialność karna wynika z wykorzystania przewagi wynikającej z relacji łączącej strony albo z trudnego położenia osoby pokrzywdzonej.
W praktyce przepis ten znajduje zastosowanie między innymi w relacjach:
- pracodawca – pracownik,
- przełożony – podwładny,
- nauczyciel – uczeń,
- wykładowca – student,
- trener – zawodnik,
- wychowawca lub opiekun – podopieczny,
- funkcjonariusz – osoba pozostająca pod jego nadzorem.
Nie oznacza to jednak, że odpowiedzialność karna powstaje wyłącznie w takich sytuacjach. Każda sprawa wymaga indywidualnej oceny, ponieważ stosunek zależności może wynikać zarówno z przepisów prawa, zawartej umowy, jak i faktycznych okoliczności życiowych.
Co stanowi art. 199 Kodeksu karnego?
Art. 199 k.k. penalizuje doprowadzenie innej osoby do:
- obcowania płciowego,
- poddania się innej czynności seksualnej,
- wykonania czynności seksualnej,
poprzez:
- nadużycie stosunku zależności, albo
- wykorzystanie krytycznego położenia pokrzywdzonego.
Istotą tego przestępstwa jest brak swobodnej decyzji osoby pokrzywdzonej. Zgoda na kontakt seksualny może zostać formalnie wyrażona, jednak nie jest ona wynikiem rzeczywiście wolnej decyzji, lecz konsekwencją presji wynikającej z zależności lub wyjątkowo trudnej sytuacji życiowej.
Z tego względu odpowiedzialność karna może powstać również wtedy, gdy pokrzywdzony nie stawia fizycznego oporu ani nie odmawia wprost kontaktu seksualnego.
Nadużycie stosunku zależności – co oznacza?
Najczęściej spotykaną postacią przestępstwa z art. 199 k.k. jest nadużycie stosunku zależności.
Stosunek zależności występuje wtedy, gdy jedna osoba ma rzeczywisty wpływ na sytuację życiową, zawodową, majątkową lub osobistą drugiej osoby. Pokrzywdzony obawia się, że odmowa spełnienia oczekiwań sprawcy może spowodować dla niego negatywne konsekwencje.
Nie chodzi wyłącznie o zależność służbową. Równie dobrze może to być zależność wynikająca z:
- zatrudnienia,
- edukacji,
- opieki,
- leczenia,
- sytuacji rodzinnej,
- wykonywania określonych obowiązków.
Samo istnienie takiej relacji nie oznacza jeszcze popełnienia przestępstwa. O odpowiedzialności karnej można mówić dopiero wtedy, gdy sprawca świadomie wykorzystuje swoją przewagę, aby doprowadzić drugą osobę do zachowania o charakterze seksualnym.
Czy zgoda pokrzywdzonego wyłącza odpowiedzialność karną?
To jedno z najczęściej zadawanych pytań.
W przypadku art. 199 k.k. sama zgoda pokrzywdzonego nie zawsze wyłącza odpowiedzialność karną.
Jeżeli została ona wyrażona wyłącznie dlatego, że osoba obawiała się utraty pracy, skreślenia z listy studentów, pogorszenia swojej sytuacji zawodowej albo innych negatywnych konsekwencji wynikających z relacji zależności, może zostać uznane, że sprawca dopuścił się przestępstwa.
Sądy wielokrotnie wskazywały, że osoba zależna często jedynie pozornie podejmuje swobodną decyzję. W rzeczywistości działa pod wpływem presji wynikającej z przewagi sprawcy, który wykorzystuje swoją pozycję do osiągnięcia korzyści seksualnej.
Przykłady wykorzystania stosunku zależności
Każda sprawa wymaga indywidualnej analizy, jednak w praktyce art. 199 k.k. może znaleźć zastosowanie przykładowo wtedy, gdy:
- pracodawca uzależnia przedłużenie umowy o pracę od kontaktów seksualnych,
- przełożony sugeruje awans w zamian za współżycie,
- nauczyciel lub wykładowca wykorzystuje swoją pozycję wobec ucznia albo studenta,
- trener wywiera presję na zawodnika, wykorzystując swoją decyzyjność,
- opiekun wykorzystuje zależność osoby pozostającej pod jego pieczą.
Nie każda relacja między przełożonym a podwładnym automatycznie oznacza popełnienie przestępstwa. Kluczowe znaczenie ma ustalenie, czy sprawca rzeczywiście wykorzystał istniejącą zależność jako środek wywierania nacisku na pokrzywdzonego.
Kiedy warto skorzystać z pomocy radcy prawnego/adwokata?
Sprawy dotyczące przestępstw przeciwko wolności seksualnej należą do najbardziej skomplikowanych postępowań karnych. Już na etapie postępowania przygotowawczego podejmowane są czynności, które mogą mieć decydujący wpływ na dalszy przebieg sprawy, w tym przesłuchania pokrzywdzonych i świadków, zabezpieczenie materiału dowodowego czy wydawanie opinii przez biegłych.
Pomoc profesjonalnego pełnomocnika lub obrońcy (tj. radcy prawnego/adwokata) pozwala właściwie zabezpieczyć interesy strony postępowania oraz uniknąć błędów, które mogą mieć istotne znaczenie dla wyniku sprawy.
Pomoc prawna – radca prawny Szczecin
Kancelaria Radcy Prawnego Jarosław Bogdański w Szczecinie świadczy pomoc prawną zarówno osobom pokrzywdzonym przestępstwami przeciwko wolności seksualnej, jak i osobom, którym przedstawiono zarzuty popełnienia przestępstwa lub osobom przeciwko którym wniesiono akt oskarżenia do sądu.
Pomoc obejmuje w szczególności:
- reprezentację pokrzywdzonych w postępowaniu przygotowawczym i przed sądem,
- sporządzanie zawiadomień o podejrzeniu popełnienia przestępstwa oraz innych pism procesowych,
- udział w przesłuchaniach i innych czynnościach procesowych,
- dochodzenie roszczeń o naprawienie szkody oraz zadośćuczynienie za doznaną krzywdę,
- obronę osób podejrzanych i oskarżonych na każdym etapie postępowania karnego,
- analizę zgromadzonego materiału dowodowego i przygotowanie strategii procesowej,
- sporządzanie środków odwoławczych od orzeczeń sądów.
Każda sprawa wymaga indywidualnej analizy, zachowania pełnej dyskrecji oraz szybkiego podjęcia odpowiednich działań procesowych.
Podsumowanie
Art. 197 Kodeksu karnego chroni jedne z najważniejszych dóbr człowieka – wolność seksualną oraz prawo do świadomego wyrażania zgody na kontakty seksualne. Obowiązujące przepisy przewidują surową odpowiedzialność karną za zgwałcenie, a w przypadku czynów popełnionych wobec małoletnich poniżej 15. roku życia, ze szczególnym okrucieństwem lub skutkujących ciężkim uszczerbkiem na zdrowiu albo śmiercią pokrzywdzonego – nawet karę dożywotniego pozbawienia wolności.
Zarówno osoby pokrzywdzone, jak i osoby, którym przedstawiono zarzuty z art. 197 k.k., powinny jak najszybciej skorzystać z profesjonalnej pomocy prawnej. Odpowiednio prowadzona sprawa pozwala skutecznie chronić prawa strony, właściwie zabezpieczyć materiał dowodowy oraz zadbać o rzetelny przebieg postępowania karnego.
Jarosław Bogdański
radca prawny
