Autor: radca prawny Jarosław Bogdański – kancelaria radcy prawnego, Szczecin
Dobra osobiste to wartości o fundamentalnym znaczeniu dla każdego człowieka – takie jak godność, dobre imię, prywatność, zdrowie, swoboda sumienia czy nietykalność cielesna. Choć trudno je zdefiniować w sposób ścisły, ich ochrona jest gwarantowana przez przepisy prawa cywilnego – przede wszystkim artykuł 24 Kodeksu cywilnego. W dzisiejszym wpisie przybliżę Państwu, jak wygląda konstrukcja prawna ochrony dóbr osobistych, jakie są przesłanki jej aktualizacji, a także jakie działania można podjąć w razie ich naruszenia lub zagrożenia.
Czym są dobra osobiste i jak są chronione?
Prawo cywilne chroni dobra osobiste poprzez konstrukcję prawa podmiotowego, czyli uprawnienia przysługującego każdej osobie fizycznej. Zgodnie z dominującym w doktrynie poglądem, każdemu dobru osobistemu odpowiada odrębne prawo podmiotowe – przykładowo, prawo do zdrowia, prawo do prywatności czy prawo do nienaruszalności mieszkania. Taka koncepcja nazywana jest pluralistyczną. Alternatywnie, niektórzy prawnicy uznają istnienie jednego ogólnego prawa podmiotowego – tzw. prawa osobistości, służącego ochronie wszystkich dóbr osobistych łącznie.
Bez względu na przyjętą teorię, prawa podmiotowe osobiste mają kilka wspólnych cech:
- są bezwzględne (każdy musi je respektować),
- niemajątkowe,
- niezbywalne i niedziedziczne – wygasają z chwilą śmierci osoby, której przysługiwały.
Po śmierci możliwa jest jednak ochrona np. kultu pamięci osoby zmarłej przez osoby jej bliskie.
Kiedy możemy mówić o naruszeniu lub zagrożeniu dobra osobistego?
Podstawową przesłanką do skorzystania z ochrony prawnej jest naruszenie lub zagrożenie dobra osobistego. Co istotne, nie musi dojść do faktycznego naruszenia – wystarczające jest samo realne zagrożenie, czyli sytuacja, w której istnieje poważna obawa, że dobro osobiste zostanie wkrótce naruszone. Nie wystarczy jednak tylko hipotetyczna możliwość – potrzebne są konkretne okoliczności wskazujące na realne ryzyko.
Naruszenie może przybrać postać zarówno działania, jak i zaniechania. Odpowiedzialność może zatem ponosić również osoba, która nie podjęła działań, choć miała taki obowiązek – na przykład nie zareagowała na zniesławiające treści zamieszczone na stronie internetowej, której jest administratorem.
Warto pamiętać, że ciężar udowodnienia naruszenia lub zagrożenia spoczywa na osobie, która domaga się ochrony prawnej. Dlatego tak istotne jest odpowiednie udokumentowanie sytuacji (np. screeny, świadkowie, korespondencja itp.).
Bezprawność jako warunek ochrony
Nie każde działanie, które narusza dobro osobiste, jest automatycznie sprzeczne z prawem. Aby można było skorzystać z ochrony przewidzianej w art. 24 k.c., konieczne jest ustalenie, że działanie to było bezprawne – czyli sprzeczne z obowiązującymi normami prawnymi lub zasadami współżycia społecznego.
Co ważne, zgodnie z treścią przepisu, naruszenie dobra osobistego jest domyślnie uznawane za bezprawne, a to na osobie pozwanej (czyli tej, która rzekomo dopuściła się naruszenia) spoczywa obowiązek udowodnienia, że działała legalnie.
Bezprawność można wyłączyć w kilku sytuacjach, m.in. gdy:
- działanie ma podstawę w przepisach prawa (np. złożenie wniosku o ubezwłasnowolnienie),
- mieści się w ramach korzystania z innych praw (np. wolności słowa, władzy rodzicielskiej),
- osoba pokrzywdzona wyraziła zgodę na wkroczenie w swoją sferę osobistą (np. zgoda na publikację wizerunku),
- działanie miało na celu ochronę uzasadnionego interesu społecznego.
Zgoda na naruszenie dobra osobistego musi być udzielona świadomie, może być wyraźna lub dorozumiana (np. przez brak sprzeciwu), a także może zostać w każdej chwili cofnięta.
Należy jednak pamiętać, że są dobra osobiste, które nie mogą być przedmiotem zgody – jak np. życie. Inne, jak zdrowie, mogą podlegać ograniczonej dyspozycji (np. przy dawstwie organów).
Jakie roszczenia przysługują osobie, której dobro osobiste zostało naruszone?
W przypadku naruszenia lub zagrożenia dobra osobistego osoba poszkodowana może żądać m.in.:
- zaniechania działań naruszających dobro osobiste (np. zaprzestania publikacji zniesławiających materiałów),
- usunięcia skutków naruszenia (np. poprzez przeprosiny, sprostowanie nieprawdziwych informacji),
- zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę,
- zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na cel społeczny wskazany przez sąd.
Warto dodać, że ochrona dóbr osobistych możliwa jest zarówno na drodze procesu cywilnego, jak i w ramach postępowania zabezpieczającego – w szczególności w przypadkach zagrożenia naruszeniem (np. wnioskowanie o czasowe zablokowanie treści internetowych).
Nie można również pominąć, iż ochronę dóbr osobistych można zarówno dochodzić na drodze postępowania karnego, o czym mowa była we wcześniejszym artykule dot. zniewagi w świetle polskiego prawa karnego tj. art. 216 Kodeksu karnego.
Podsumowanie
Dobra osobiste zasługują na szczególną ochronę prawną – nie tylko z uwagi na ich indywidualny charakter, ale także ze względu na to, jak łatwo mogą zostać naruszone, szczególnie w dobie mediów społecznościowych i błyskawicznej wymiany informacji.
W przypadku, gdy czujesz, że Twoje dobre imię, prywatność, wizerunek lub inne dobro osobiste zostało naruszone lub jest zagrożone – nie warto pozostawać biernym.
Jako radca prawny wiem, jak dotkliwe potrafi być naruszenie dóbr osobistych – takich jak dobre imię, prywatność, wizerunek czy nietykalność cielesna. Oferuję pomoc w analizie sytuacji, ocenie bezprawności działań i przygotowaniu odpowiednich środków ochrony.
W postępowaniu cywilnym pomagam w dochodzeniu zaniechania naruszeń, przeprosin, zadośćuczynienia lub odszkodowania. Gdy naruszenie przybiera formę przestępstwa – jak zniesławienie (art. 212 k.k.) czy zniewaga (art. 216 k.k.) – doradzam również w zakresie postępowania karnego. Należy nadmienić, iż niekiedy dochodzenie swoich praw na drodze postępowania karnego jest bardziej dotkliwe dla sprawcy niż na drodze postępowania cywilnego, w szczególności jeśli owy sprawca wykonuje zawód nauczyciela czy też innej osoby publicznej która nie może być karana.
Jeśli czujesz, że Twoje dobra osobiste są zagrożone lub naruszone – skontaktuj się ze mną. Wspólnie znajdziemy skuteczne rozwiązanie i podejmiemy działania w Twojej obronie.
Jarosław Bogdański
radca prawny
