Autor: radca prawny Jarosław Bogdański – kancelaria radcy prawnego, Szczecin
Bezprawne pozbawienie wolności jest jednym z najpoważniejszych przestępstw przeciwko wolności człowieka. Regulowane w art. 189 Kodeksu karnego, dotyczy sytuacji, w których człowiek zostaje faktycznie pozbawiony możliwości opuszczenia miejsca swojego pobytu wbrew swojej woli. W praktyce kancelarii w Szczecinie sprawy tego rodzaju pojawiają się zarówno w relacjach rodzinnych, sąsiedzkich, jak i w konfliktach o charakterze osobistym lub majątkowym.
Czym jest wolność lokomocyjna w rozumieniu art. 189 k.k.?
Przedmiotem ochrony art. 189 k.k. jest tzw. wolność lokomocyjna, czyli wolność zmiany miejsca przebywania zgodnie z wolą człowieka. Przepisy te chronią możliwość opuszczenia dotychczasowego miejsca pobytu, a nie możliwość dotarcia do określonego, wybranego miejsca.
Ochronie podlega zarówno:
- aktualna wola zmiany miejsca pobytu,
- potencjalna wola zmiany miejsca pobytu, czyli taka, która może się ujawnić w określonych warunkach (np. po przebudzeniu, odzyskaniu świadomości).
Oznacza to, że nawet bierna postawa pokrzywdzonego nie wyłącza ochrony prawnej jego wolności.
Kto może być pokrzywdzonym przestępstwem pozbawienia wolności?
Pokrzywdzonym może być każda osoba, która jest w stanie sformułować wolę zmiany miejsca pobytu i posiada naturalną zdolność do jego opuszczenia – także przy pomocy:
- środków technicznych (np. wózek inwalidzki),
- osób trzecich.
W praktyce oznacza to, że obiektem przestępstwa może być również:
- małe dziecko,
- osoba chora psychicznie,
- osoba z niepełnosprawnością.
Kluczowe znaczenie ma obiektywna możliwość realizacji woli, a nie to, czy pokrzywdzony jest w danym momencie świadomy swojego położenia.
Na czym polega pozbawienie wolności fizycznej?
Przestępstwo z art. 189 k.k. polega na pozbawieniu wolności fizycznej, czyli wytworzeniu stanu, w którym osoba nie może opuścić miejsca swojego pobytu. Może to nastąpić m.in. poprzez:
- zamknięcie w pomieszczeniu,
- związanie,
- użycie przemocy fizycznej,
- podstęp (np. odurzenie, zaprowadzenie do miejsca bez możliwości wyjścia),
- groźby,
- inne środki stanowiące istotną przeszkodę w korzystaniu z wolności.
Nie jest konieczne, aby uwolnienie się było obiektywnie niemożliwe. Wystarczy, że w uzasadnionym odczuciu pokrzywdzonego wydostanie się jest nierealne lub wiązałoby się z poważnym ryzykiem dla zdrowia, życia lub innymi istotnymi dolegliwościami.
Ograniczenie swobody a pozbawienie wolności
Nie każde utrudnienie przemieszczania się oznacza pozbawienie wolności. Samo spowolnienie zmiany miejsca pobytu (np. zabranie środka transportu) co do zasady nie wypełnia znamion art. 189 k.k., jeżeli nadal istnieje realna możliwość opuszczenia miejsca.
Granica między ograniczeniem swobody a pozbawieniem wolności ma w praktyce ogromne znaczenie i często wymaga szczegółowej analizy konkretnego stanu faktycznego.
Charakter przestępstwa z art. 189 k.k.
Bezprawne pozbawienie wolności jest:
- przestępstwem materialnym,
- przestępstwem trwałym,
- przestępstwem powszechnym,
- przestępstwem umyślnym,
- możliwym do popełnienia zarówno przez działanie, jak i przez zaniechanie.
Skutkiem przestępstwa jest wytworzenie stanu niemożności urzeczywistnienia decyzji woli ofiary o opuszczeniu dotychczasowego miejsca pobytu.
Kiedy grozi surowsza odpowiedzialność karna?
Kodeks karny przewiduje typy kwalifikowane, w szczególności gdy:
- pozbawienie wolności trwało dłużej niż 7 dni,
- dotyczyło osoby nieporadnej ze względu na wiek lub stan zdrowia,
- było połączone ze szczególnym udręczeniem.
Szczególne udręczenie polega na zadawaniu pokrzywdzonemu dodatkowych cierpień fizycznych lub psychicznych, wykraczających poza samo pozbawienie wolności, takich jak np. głodzenie, bicie, grożenie pozbawieniem życia czy przetrzymywanie w skrajnie trudnych warunkach.
Kiedy pozbawienie wolności nie jest przestępstwem?
Pozbawienie wolności nie jest bezprawne, jeżeli następuje w ramach przewidzianych prawem uprawnień lub obowiązków, takich jak m.in.:
- wykonanie kary pozbawienia wolności,
- tymczasowe aresztowanie,
- zatrzymanie,
- wykonanie środka zabezpieczającego,
- przymusowe leczenie.
Zbieg art. 189 k.k. z innymi przepisami
W praktyce art. 189 k.k. często pozostaje w zbiegu z innymi przestępstwami, m.in. z przepisami o zmuszaniu, uprowadzeniu, naruszeniu nietykalności, uszczerbku na zdrowiu czy nadużyciu uprawnień przez funkcjonariusza publicznego. Każdorazowo konieczna jest analiza, czy pozbawienie wolności miało charakter samodzielny, czy było jedynie elementem innego przestępstwa.
Pomoc prawna – radca prawny Szczecin
Sprawy dotyczące bezprawnego pozbawienia wolności należą do najbardziej skomplikowanych w praktyce prawa karnego. Zarówno osoby pokrzywdzone, jak i osoby, którym stawiane są zarzuty z art. 189 k.k., powinny jak najszybciej skorzystać z profesjonalnej pomocy prawnej.
Kancelaria Radcy Prawnego Jarosława Bogdańskiego w Szczecinie oferuje kompleksową obsługę w sprawach karnych, w tym:
- reprezentację pokrzywdzonych,
- obronę podejrzanych i oskarżonych,
- sporządzanie pism procesowych,
- udział w przesłuchaniach i rozprawach.
📍 Szczecin – profesjonalna pomoc prawna w sprawach karnych
Podsumowanie
Art. 189 Kodeksu karnego chroni jedną z podstawowych wolności człowieka – wolność zmiany miejsca pobytu. Granica między ograniczeniem swobody a bezprawnym pozbawieniem wolności bywa w praktyce cienka, dlatego każda sprawa wymaga indywidualnej, szczegółowej analizy. Zarówno pokrzywdzeni, jak i osoby, wobec których kierowane są zarzuty, powinni działać szybko i świadomie, aby właściwie zabezpieczyć swoje prawa procesowe.
Jarosław Bogdański
radca prawny
